Nowe mechanizmy ustalania istnienia stosunku pracy to jeden z elementów rozszerzonych uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy, zgodnie z projektem ustawy.
30 stycznia 2026 roku Rządowe Centrum Legislacji opublikowało kolejny projekt ustawy zmieniającej ustawę o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektóre inne ustawy. Projekt zakłada rozszerzenie uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy, w tym wprowadzenie nowych mechanizmów dotyczących ustalania istnienia stosunku pracy.
Nowa wersja projektu nadal przewiduje możliwość wydania przez Okręgowego Inspektora Pracy decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy. Decyzja ta będzie mogła zostać wydana dopiero w sytuacji, gdy podmiot zatrudniający nie zastosuje się do polecenia usunięcia naruszeń związanych z zawarciem umowy cywilnoprawnej lub z faktycznym świadczeniem pracy za wynagrodzeniem.
W przypadku prawidłowego wykonania polecenia postępowanie będzie umarzane. W przeciwieństwie do wcześniejszej wersji projektu decyzja nie będzie miała rygoru natychmiastowej wykonalności. Stanie się wykonalna po upływie terminu do wniesienia odwołania albo po uprawomocnieniu się wyroku sądu pracy stwierdzającego istnienie stosunku pracy.
Postępowanie administracyjne ma mieć charakter jednoinstancyjny. Od decyzji Okręgowego Inspektora Pracy przysługiwać będzie odwołanie do sądu pracy, wnoszone za pośrednictwem organu w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Strona odwołująca się będzie zobowiązana do przedstawienia wszystkich twierdzeń i dowodów już na etapie odwołania, a pracodawca i Okręgowy Inspektor Pracy w odpowiedzi na nie. Późniejsze powoływanie nowych twierdzeń i dowodów będzie dopuszczalne jedynie wyjątkowo.
Projekt przewiduje również możliwość wniesienia przez Okręgowego Inspektora Pracy powództwa do sądu pracy o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy, zamiast wydawania decyzji administracyjnej.
Rozwiązanie to ma znaleźć zastosowanie w szczególności w sytuacjach wymagających ustalenia stosunku pracy za okres wcześniejszy niż objęty decyzją. Sąd będzie mógł rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli istnienie lub treść stosunku pracy nie będą budzić wątpliwości. Termin wyznaczenia posiedzenia powinien przypadać w ciągu miesiąca od wniesienia pozwu. Sąd uzyska także możliwość wydania wyroku wstępnego co do istnienia stosunku pracy.
W toku postępowania sądowego możliwe będzie udzielenie zabezpieczenia polegającego na objęciu umowy cywilnoprawnej ochroną właściwą dla stosunku pracy, w tym ograniczeniu możliwości jej zmiany, wypowiedzenia lub rozwiązania wyłącznie na zasadach przewidzianych w prawie pracy. Sąd będzie mógł również uregulować prawa i obowiązki stron na czas trwania postępowania, jeżeli będzie to konieczne dla ochrony osoby zatrudnionej.
Projekt wprowadza także instytucję interpretacji indywidualnej wydawanej przez Głównego Inspektora Pracy. Interpretacja ma wskazywać, czy dana umowa cywilnoprawna powinna być traktowana jako umowa o pracę. Nie będzie ona wiążąca dla podmiotu zatrudniającego, jednak zastosowanie się do jej treści ma chronić przed nałożeniem sankcji wyższych niż wskazane w interpretacji. Jednocześnie interpretacja będzie wiążąca dla Państwowej Inspekcji Pracy, chyba że zmienią się okoliczności sprawy. Od interpretacji przysługiwać będzie odwołanie do właściwego sądu pracy.
„Pomimo złagodzenia wcześniejszych propozycji dotyczących przekształcania umów cywilnoprawnych w umowy o pracę, przedsiębiorcy powinni mieć świadomość, że ryzyko takie nadal istnieje. Przepisy pozostają na etapie prac legislacyjnych, jednak ze względu na duże zainteresowanie tematem należy liczyć się z tym, że mogą one szybko wejść w życie” – czytamy w ogłoszeniu PIP.
Zgodnie z projektem nowe przepisy mają wejść w życie po upływie trzech miesięcy od dnia ich ogłoszenia. Prace legislacyjne pozostają w toku.
Fot.: Anthony Formin
